Cuộc đảo chính của nghệ thuật đương đại

20/07/2016

Trong mắt những kẻ ngoại đạo, thế giới nghệ thuật hiện lên như một khu vườn huyền bí, bao bọc bởi một bức tường tầng tầng lớp lớp những tác phẩm hội họa, điêu khắc... và một bề dày lịch sử cùng những chuẩn mực bất thành văn dường như bất khả xâm phạm. Vậy mà những năm gần đây, bức tường đó cùng với những giá trị của thế giới nghệ thuật lần lượt được đem ra thử thách.

Gần đây nhất, cuối tháng Năm vừa qua, tại triển lãm của Bảo tàng Mỹ thuật Hiện đại San Francisco, một chàng trai đã thử để lại cặp kính cận của mình trên sàn, ngay dưới tác phẩm trưng bày mà cậu cho rằng không có gì đặc biệt. Cậu và người bạn của mình đứng quan sát phản ứng của những người tham quan từ xa và ngạc nhiên thay, cặp kính cận rất đỗi bình thường của cậu được đối xử như một tuyệt tác của nghệ thuật đương đại. Từng dòng người cẩn thận bước qua, quan sát cặp kính cận ấy ở từng góc độ, chốc chốc lại đối chiếu với đoạn giới thiệu được viết bởi những từ ngữ hoa mĩ nhất bởi các chuyên gia của bảo tàng. Ngay đến khi chàng trai tinh nghịch lên tiếng giải thích về trò đùa vô hại rằng cặp kính dưới sàn kia không hề liênquan đến tác phẩm nào, câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng luôn âm thầm ám ảnh chúng ta rất lâu, chính là định nghĩa về nghệ thuật và giá trị mà nó mang lại, một lần nữa được đưa lên bàn cân.

Cặp kính gây nhiều tranh cãi tại Bảo tàng Mỹ thuật Hiện đại San Francisco
Cặp kính gây nhiều tranh cãi tại Bảo tàng Mỹ thuật Hiện đại San Francisco

Những bước chuyển mình

Ở giai đoạn hậu hiện đại và khởi đầu của thời kỳ đương đại, nghệ thuật dường như chỉ chú trọng vào ý tưởng, chủ đề, thông điệp tác giả gửi gắm vào từng bức tranh, pho tượng... Với nghệ thuật đương đại, kỹ thuật hoặc kiến thức về nghệ thuật đã không còn quá quan trọng, thay vào đó là tính mới mẻ trong tư duy hình ảnh, cùng trải nghiệm táo bạo với chất liệu và hình thức của tác phẩm. Năm 1991, Damien Hirst đã khiến rất nhiều người kinh ngạc khi giới thiệu tác phẩm conceptual art là xác của một con cá mập hổ dài 14 feet đặt trong bể thuỷ tinh kín chứa đầy formaldehyde với tên gọi “The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living”. Hiển nhiên, từ Hirst đến chú cá mập hổ đã trở thành chủ đề bàn luận của rất nhiều người, từ những nhà sưu tầm nghệ thuật đương đại đến các viện bảo tàng. Thông điệp mà Hirst truyền tải qua tác phẩm của mình là nhận biết mơ hồ của con người về sự sống và cái chết, bởi trong hoàn cảnh này con cá mập dù đã chết, nhưng vẫn đem lại cảm giác của một con vật có tri giác. Sự im lặng bao trùm không gian trưng bày thoạt nhìn sẽ tạo cảm giác bình yên, lắng đọng cho đến khi chúng ta chú ý đến biểu cảm của chủ thể. Thêm vào đó, tựa đề dài dòng Hirst đặt cho tác phẩm đã ngầm ám chỉ sự hạn chế hiển nhiên của con người lúc tiếp cận với cái chết khi còn sống. Đó là một phần nhỏ trong lý lẽ Hirst dùng để phản biện những hoài nghi về nghệ thuật của ông và tác phẩm đó đã được bán với giá 12 triệu đô-la Mỹ.

Tác phẩm “The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living” nổi tiếng
Tác phẩm “The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living” nổi tiếng

Con cá mập của Hirst không những gây chấn động bởi nó không mang hình hài của một tác phẩm nghệ thuật truyền thống, mà còn bởi con số 12 triệu đô-la Mỹ và đặc biệt là tính nguyên vẹn tuyệt đối ta thường biết đến trong nghệ thuật dường như không còn. Số tiền Steven Cohen đã trả cho Hirst là con số không tưởng với một tác phẩm đương đại và một nghệ sĩ sinh thời. Nhưng số tiền đó cũng thể hiện bản chất của nghệ thuật đương đại: Danh tiếng và thương hiệu trở thành yếu tố quyết định. Hirst là nghệ sĩ trẻ có tiếng của Anh, tuy nhiên, người viện trợ chi phí để ông thực hiện ý tưởng của mình là Charles Saatchi – nhà sưu tầm quyền lực đương thời và nhân vật chào bán không ai khác chính là Larry Gagosian – chuyên gia môi giới nghệ thuật nổi tiếng. Bấy nhiêu đó đã đủ làm nên một tác phẩm nghệ thuật xa xỉ khiến giới thượng lưu không ngại chi tiền sở hữu, chính nó sẽ nâng tầm bộ sưu tập của người mua. Một vấn đề khác của nghệ thuật đương đại thể hiện qua “The Physical Impossibility” của Hirst đó là sự thiếu nguyên vẹn trong các sáng tác của ông. Khi Hirst giới thiệu tác phẩm của mình trước công chúng, nhiều người đã đặt câu hỏi về “tuổi thọ” của con cá mập hổ và nếu tình trạng phân rữa xảy ra theo thời gian, ông sẽ xử lý nó như thế nào. Chuyện gì đến cũng đến, không lâu sau đó Hirst phải thay thế một con cá mập khác, bỏ ngoài tai ý kiến cho rằng tác phẩm của ông không còn ý nghĩa như ban đầu.

Điều này có lẽ không lạ với một nghệ sĩ được biết đến với việc ông không phải cha đẻ của tất cả những tác phẩm ký tên mình. Đằng sau Hirst là một đội ngũ trợ lý, những người biến ý tưởng trừu tượng của ông thành tác phẩm hữu hình. Những bức tranh chấm tròn đầy màu sắc của ông là ví dụ cho loại hình nghệ thuật sản xuất hàng loạt, chỉ tồn tại ở thời đại này. Họa sĩgiúp việc cho Hirst được giao trách nhiệm vẽ các bức tranh chấm tròn dưới sự giám sát của ông, nếu tác phẩm đạt tiêu chuẩn, Hirst sẽ ký tên lên bức hoạ và nó trở thành tác phẩm của nghệ sĩ người Anh này.

Câu hỏi đặt ra là trong thế giới mọi thứ đều dễ dàng sao chép và giả mạo, bao nhiêu phần trăm trong số tranh mà trợ lý của Hirst tạo ra là “hàng thật” và chất lượng. Để phản biện cho cách làm việc đi ngược với truyền thống của nghệ thuật, Hirst bày tỏ quan điểm rằng “Bạn phải xem người nghệ sĩ như một kiến trúc sư, và chúng ta không có vấn đề gì về việc những nhà kiến trúc sư đại tài không thực sự xây những ngôi nhà mà họ thiết kế”. Tuy vậy, vẫn không có gì đảm bảo những bức tranh với chữ ký của Hirst được tuồn ra ngoài và xuất hiện ở Christie’s hay Sotheby’s 50 năm sau đó, khi ông không còn, hoặc nếu có, cũng khó mà xác nhận đó có phải là một trong những phiên bản của gốc hay không?

Tác phẩm “ Grapes” của nghệ sỹ Ai Weiwei
Tác phẩm “ Grapes” của nghệ sỹ Ai Weiwei

Damien Hirst không phải là cá nhân duy nhất sáng tác theo cách đó. Các tác phẩm in lụa hộp soup Campbell’s của Andy Warhol, hay những tác phẩm điêu khắc và sắp đặt của Ai Weiwei cũng là minh chứng cho sự lột xác hoàn toàn của nghệ thuật thế kỷ 21. Nếu trước đây, nghệ thuật là sự sáng tạo kết hợp với kỹ thuật điêu luyện, sự chăm chút tỉ mỉ cho những “đứa con tinh thần” của người nghệ sĩ, thì thời nay, nghệ thuật lại như một ngành công nghiệp, nơi các nghệ sĩ gọi studio của mình là nhà máy và các nghệ nhân giúp việc là những công nhân không hơn không kém. Tuy vậy, chúng ta vẫn không thể phủ nhận giá trị và hiệu ứng của những tác phẩm được sản xuất hàng loạt đó cũng như tài năng của những người thai nghén ra chúng, bởi tất cả đã tạo nên cuộc cách mạng ý tưởng, chất liệu  cũng như thông điệp truyền tải.

Nghệ thuật là không giới hạn

Quay trở lại với tình huống ban đầu, liệu cặp kính cận đặt dưới sàn có phải là hiện thân nghệ thuật hay không? Nếu ở những thế kỷ trước, câu trả lời chắc chắn là không. Tuy nhiên, ở thế giới đương đại, không có gì là khó tưởng tượng. Có hai luồng ý kiến trái chiều, trong đó, một bên bác bỏ tính nghệ thuật mà trò đùa của cậu học sinh mang lại. Thế nhưng, vẫn có ý kiến khẳng định giá trị mà cặp kính cận mang lại. Bằng việc thay đổi ý niệm sẵn có của một tác phẩm, những trải nghiệm mà người nghệ sĩ, đã phần nào chạm đến ngưỡng cửa của nghệ thuật đương đại.

Nghệ thuật và những gì gắn liền với nó đều mang tính chủ quan cũng như cái đẹp là quyết định của người quan sát. Có tác phẩm lôi cuốn người này, nhưng đốivới người khác chỉ đơn thuần là một bức tranh phong cảnh, chân dung mờ nhạt. Vì vậy, trước khi đánh giá một tác phẩm nào hãy tìm hiểu rõ những thông tin liên quan, tác giả và hoàn cảnh ra đời của nó. Hãy dành thời gian đắm chìm trong thế giới của tác giả để hiểu được dụng ý của họ và hãy để tác phẩm chạm đến từng tầng cảm xúc của ta, bởi nghệ thuật không đơn thuần là những thứ đẹp. Nó có thể là những thứ xù xì, toả ra mùi hương kì quặc, hoặc tạo cảm giác ám ảnh, ghê rợn cho người nhìn, nhưng nghệ thuật phải có chiều sâu. Chính chiều sâu trong nghệ thuật giúp nó tồn tại theo thời gian cho dù ở hình dáng, trường phái nào đi nữa.

Bình luận

Bạn nghĩ gì về bài viết này ?(0 bình luận)

Bạn cần đăng nhập để có thể bình luận

Có 0 thành viên đã bình luận